List skierowany 7 maja 2026 do do Marszałka Sejmu RP Włodzimierza Czarzastego, Marszałkini Senatu RP Małgorzaty Kidawy-Błońskiej oraz przewodniczących właściwych komisji: posła Pawła Śliza (Komisja Sprawiedliwości i Praw Człowieka Sejmu RP) i senatora Marcina Karpińskiego (Komisja Praw Człowieka i Praworządności Senatu RP) oraz do wiadomości Rzecznika Praw Obywatelskich Marcina Wiącka.
W dniu 7 maja 2026 r. upływa termin transpozycji Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2024/1069 z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie ochrony osób, które angażują się w debatę publiczną, przed oczywiście bezzasadnymi roszczeniami lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”, dalej jako: dyrektywa). Z niepokojem odnotowujemy, że Polska nadal nie przyjęła przepisów zapewniających skuteczną ochronę osób i organizacji uczestniczących w debacie publicznej przed SLAPP-ami, a zaprezentowany projekt (rządowy projekt ustawy o szczególnych środkach ochrony osób uczestniczących w debacie publicznej,druk sejmowy nr 2488, dalej jako: projekt) zawiera istotne ograniczenia, które osłabiają jego praktyczną użyteczność.
W naszej ocenie kluczowe jest obecnie sprawne procedowanie projektu ustawy w Sejmie, przy jednoczesnym wykorzystaniu etapu parlamentarnego do wprowadzenia poprawek, które zwiększą skuteczność projektowanych rozwiązań. Opóźnienie w implementacji oznacza, że dziennikarze, aktywiści, organizacje społeczne, lokalne ruchy obywatelskie, sygnaliści, naukowcy, działacze związkowi oraz inne osoby zabierające głos w sprawach publicznych nadal pozostają bez odpowiednich gwarancji ochrony przed postępowaniami wszczynanymi w celu ich zastraszenia, finansowego obciążenia lub uciszenia. Jednocześnie niewprowadzenie niezbędnych korekt do projektu grozi zaprzepaszczeniem szansy na przyjęcie ustawy zawierającej skuteczne mechanizmy ochrony przed SLAPP-ami. Obserwujemy, że problem SLAPP-ów w Polsce pozostaje bardzo powszechny. Szczególnie dotkliwy jest na szczeblu lokalnym, gdzie pojedyncze osoby, stowarzyszenia mieszkańców i lokalni dziennikarze często mierzą się z nieproporcjonalną presją procesową ze strony podmiotów dysponujących znacznie większymi zasobami finansowymi, organizacyjnymi lub politycznymi. Podobny mechanizm obserwujemy w sprawach o szerszym znaczeniu publicznym, gdzie duże podmioty gospodarcze wykorzystują instrumenty prawne wobec aktywistów oraz organizacji społecznych nagłaśniających kwestie istotne społecznie kwestie, które nie dysponują porównywalnymi zasobami do prowadzenia długotrwałych sporów sądowych. Takie działania wywołują efekt mrożący, ograniczają dostęp obywateli do informacji, osłabiają społeczną kontrolę nad decyzjami władz i inwestorów oraz szkodzą debacie publicznej i partycypacji społecznej.
Doceniamy, że rządowy projekt przewiduje rozwiązania, które wykraczają poza minimum wymagane przez unijną dyrektywę, w szczególności obejmuje też postępowania krajowe, a nie tylko sprawy transgraniczne.
Jednocześnie obawiamy się, że jeżeli przepisy zostaną przyjęte w obecnym kształcie, ich skuteczność w praktyce będzie mocno ograniczona. Wiele z postulatów przedstawionych przez organizacje pozarządowe podczas konsultacji społecznych nie zostało uwzględnionych, a powody ich odrzucenia zdają się pomijać realia funkcjonowania postępowań typu SLAPP w Polsce oraz praktykę ich rozpoznawania przez sądy.
Kluczowym środkiem walki ze SLAPP-ami jest możliwość szybkiego oddalenia takiego powództwa, tak by uniknąć procesu ciągnącego się latami. Projekt przewiduje taki mechanizm, ale odwołuje się do pojęcia „powództwa oczywiście bezzasadnego”, stosowanego dotąd do pism pozbawionych jakiegokolwiek sensu, co do których na pierwszy rzut oka widać, że nie zasługują na uwzględnienie. Tymczasem osoby inicjujące postępowania typu SLAPP korzystają z usług profesjonalnych pełnomocników, potrafiących przygotować pozew, który będzie stwarzał pozory sensowności. Projektodawca wyraził nadzieję, że sądy zmienią swoje utrwalone orzecznictwo, ale ciężar problemu wymaga zmiany ustawodawczej.
Co więcej, zgodnie z dyrektywą, w postępowaniach typu SLAPP ciężar dowodu powinien być odwrócony, co oznacza, że to powód musi wykazać, że jego roszczenie jest zasadne. Projekt ustawy nie zawiera stosownego przepisu, w konsekwencji zastosowanie będą miały zasady ogólne postępowania cywilnego i to pozwany będzie musiał wykazać, że jego działanie nie było bezprawne. Stwarza to dodatkowe obciążenie po stronie ofiar SLAPP-ów.
Ponadto, dyrektywa przewiduje, że sądy rozpatrujące postępowania typu SLAPP powinny mieć możliwość zasądzenia rekompensaty, czyli zadośćuczynienia za krzywdę i odszkodowania za szkodę spowodowaną tym postępowaniem na rzecz pozwanego. Projekt nie ustanawia szczególnych rozwiązań w tym zakresie, co oznacza, że roszczenia te musiałyby być dochodzone w osobnym postępowaniu. Jest to nie tylko długotrwałe, ale również generuje dodatkowe koszty.
Projekt nie odnosi się również do problemu wytaczania procesów o ochronę reputacji przez władze państwowe i samorządowe. Takich podmiotów nie odstraszą przewidziane w projekcie sankcje finansowe – w ich przypadku koszty ostatecznie poniosą podatnicy.
Podkreślamy również, że ochrona przed SLAPP-ami nie może ograniczać się wyłącznie do procedury cywilnej. W polskich warunkach istotnym narzędziem wywierania presji na uczestników debaty publicznej pozostają również postępowania karne, w tym sprawy o zniesławienie. Dlatego niezbędne jest uzupełnienie projektowanych rozwiązań o środki ochrony przed SLAPP-ami o charakterze karnym, w tym zmiany w procedurze karnej oraz podjęcie prac nad eliminacją odpowiedzialności karnej za zniesławienie z art. 212 Kodeksu karnego. Ze względu na ograniczone kompetencje legislacyjne UE, dyrektywa dotyczy tylko postępowań cywilnych, co nie oznacza, że unijny ustawodawca nie dostrzega problemu karnych SLAPP-ów. Wynika to jednoznacznie z motywu 17 dyrektywy, a także Zaleceń Komisji (UE) 2022/758 z dnia 27 kwietnia 2022 r. w sprawie ochrony dziennikarzy i obrońców praw człowieka, którzy angażują się w debatę publiczną, przed ewidentnie bezpodstawnymi lub stanowiącymi nadużycie postępowaniami sądowymi („strategiczne powództwa zmierzające do stłumienia debaty publicznej”).
Oczekujemy także, że polskie przepisy będą uwzględniały nie tylko zakres dyrektywy, lecz również standardy wynikające z Rekomendacji Komitetu Ministrów Rady Europy CM/Rec(2024)2 dla państw członkowskich w sprawie przeciwdziałania wykorzystywaniu strategicznych powództw przeciwko udziałowi publicznemu (SLAPP). Rekomendacja ta wskazuje na potrzebę kompleksowego podejścia obejmującego nie tylko gwarancje procesowe, ale również środki wsparcia dla osób i organizacji dotkniętych SLAPP-ami, działania edukacyjne, monitoring, zbieranie danych oraz współpracę krajową i międzynarodową.
Wzywamy Parlament do sprawnego przeprowadzenia prac legislacyjnych z udziałem organizacji społecznych, środowisk dziennikarskich, ekspertów prawnych oraz przedstawicieli osób i grup, które doświadczyły SLAPP-ów w praktyce. Skuteczna ochrona debaty publicznej wymaga rozwiązań szybkich, dostępnych i realnie odstraszających od nadużywania prawa do tłumienia krytyki.
Oświadczenie podpisali:
ARTICLE 19 Europe, Atlas Nienawiści, Centrum Monitoringu Wolności Prasy, European Fem Institute, Fundacja „Pro Aperte”, Fundacja Blind&Proud, Fundacja Blue Dragon, Fundacja ClientEarth Prawnicy dla Ziemi, Fundacja Dom tam gdzie Ty, Fundacja Feminoteka, Fundacja Frank Bold, Fundacja im. Stefana Batorego, Fundacja Lasy i Obywatele, Fundacja Matecznik, Fundacja Media Forum, Fundacja Miasto Obywatelskie Lubartów, Fundacja Niech Żyją!, Fundacja Niezależne Media, Fundacja To Proste, Fundacja Wymiany Kulturowej toTU toTAM, Fundacja Wolności, Fundacji Moc Partnerstwa, Gazeta Polska, Green REV Institute, Helsińska Fundacja Praw Człowieka, Inicjatywa “Nasz Rzecznik”, Izba Wydawców Prasy, Kampania Przeciw Homofobii, News Max Polska, Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków, Ogólnopolska Federacja Organizacji Pozarządowych, OKO.press, Ośrodek Działań Ekologicznych „Źródła”, Press Club Polska, Rada Polskich Mediów, Radio Wnet, Sieć Obywatelska Watchdog Polska, Stowarzyszenie Amnesty International, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, Stowarzyszenie Fabryka Równości, Stowarzyszenie Gazet Lokalnych, Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego/Krytyka Polityczna, Stowarzyszenie Klon/Jawor, Stowarzyszenie Lambda Warszawa, Stowarzyszenie Leubuzzi, Stowarzyszenie Local Girls Movement, Stowarzyszenie Nasze Prawo, Stowarzyszenie „NIGDY WIĘCEJ”, Stowarzyszenie Uczciwa Gmina, Stowarzyszenie wspierające Inicjatywę „Nasz Rzecznik”, Telewizja wPolsce24, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Barcinie, TV Republika, Tygodnik Do Rzeczy, Tygodnik Sieci, Tygodnik Solidarność, Żydowskie Stowarzyszenie Czulent.
